1

Tien jaar geleden

Tien jaar geleden ging Lehman Brothers failliet. Tien jaar geleden ging premier Balkenende de algemene politieke beschouwingen in met mooie economische groeicijfers. Tien jaar geleden diende VVD-fractievoorzitter Mark Rutte een motie van wantrouwen in tegen Jan Peter Balkenende.

Wat wilde Mark Rutte toen eigenlijk? Ik heb dat nog eens opgezocht.

De VVD diende een tegenbegroting in waarin voor bijna 10 miljard bezuinigd werd op zorg, op onderwijs, op werk en op ontwikkelingssamenwerking en waarin hij een miljard lastenverlichting gaf aan mensen met veel vermogen. Een jaar later wilde de VVD zelfs zo’n 12 miljard bezuinigen in één jaar, onder andere door de lonen voor de mensen in de collectieve sector te bevriezen.

Enkele weken na die algemene beschouwingen van 2008 sloeg het gif van Wall Street toe in Europa en Nederland. Fortis ging failliet en ABN AMRO werd door de staat opgekocht voor bijna 17 miljard euro. Icesave viel om en bracht spaarders en overheden in problemen. ING, Aegon en SNS kregen miljardenleningen en SNS werd opgekocht door de staat. De overheid heeft banken en verzekeraars met leningen, garanties en overnames gered voor ongeveer 90 miljard euro.

Ruttes kritiek op de naïviteit van Balkende was terecht. Maar zijn antwoord erop was onzinnig. In 2008 zat Rutte nog in de oppositie, maar vanaf 2010 heeft hij zijn programma uit kunnen voeren. Sindsdien is er voor zo’n 50 miljard bezuinigd, zijn de lasten voor gewone mensen verzwaard en is de financiële crisis ingeruild voor een crisis in de publieke sector.

We hebben veel te hard bezuinigd, zegt voormalig directeur van het CPB Coen Teulings. Ik vraag me af: erkent de premier de crisis in de publieke sector?

Rutte is een man van het verleden

Na acht jaar Balkenende was de glans eraf. En na acht jaar Rutte zitten er gaten in zijn teflon-laag. Tien jaar geleden was de de vorige premier naïef, nu is dat de huidige premier. Het is een trekje dat blijkbaar past bij lang in het torentje zitten. De kleine raampjes van het torentje belemmeren het zicht op de werkelijkheid.

Het is alsof we terug zijn in 2008. De bankenbuffers zijn te laag. De topsalarissen stijgen. Het toezicht op fraude en financiële criminaliteit is onvoldoende. Dat zagen we de afgelopen tijd bij ING. En niemand verschijnt voor de rechter. De zaak wordt met een schikking afgedaan. Waarom deze klassenjustitie? De houding van banken is er één van arrogantie naar de samenleving. En Nederland, de VVD voorop, staat het toe en staat op de rem als het gaat om het gezond maken van de financiële sector. De VVD spreekt liever over straffen en kortingen op bijstandsuitkeringen voor mensen in moeilijke wijken. Zo kennen we de VVD. De echte probleemwijk is de Zuidas.

Het is alsof de VVD terugverlangt naar het verleden, naar vóór 2008. Zeker, de economie groeit, de werkgelegenheid stijgt, maar de manier waarop is naïef. Het is de manier van 2007, van grote banken, van grote risico’s, van bubbels op aandelenmarkten en op de huizenmarkt, van stijgende topsalarissen, van toenemende ongelijkheid. Het optimisme van de premier is op het verleden gebaseerd. Zijn verlangen is een verlangen naar vroeger. Hij heeft niet door dat het tijd is voor een keerpunt.

De premier is historicus. Misschien is dat de reden dat hij meer naar het verleden, dan naar de toekomst kijkt. Als hij spreekt over multinationals als Unilever en Shell, dan lijkt het wel alsof hij net als zijn voorganger terugverlangt naar de VOC-tijd…

Een nieuwe economie

De wereld is veranderd. De economie is veranderd en stelt ons voor nieuwe uitdagingen. Ik heb eerder Eindhoven als voorbeeld genomen, een economische wonder. Maar dat is het niet altijd geweest. In de jaren ‘90 ging DAF failliet en moest Philips drastisch reorganiseren. 36.000 banen gingen verloren.

Eindhoven koos niet voor jammerlijk terugverlangen naar vroeger, maar voor een nieuwe economie. Voor samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen. Voor een keerpunt. Nu is het een moderne stad die voorop loopt in innovatie en in duurzaamheid, in investeringen in schone energie en schoon vervoer, in nieuwe werkgelegenheid. Een stad die al jaren wordt bestuurd door een college van progressieve partijen. Eindhoven laat zien dat het anders kan. Onze economie drijft op de technologische innovatie en start-ups rondom Eindhoven. Onze economie drijft op wetenschap, vernieuwing en bedrijvigheid rondom Wageningen. Onze economie drijft op de creatieve industrie in Amsterdam. Onze economie, onze banen, onze welvaart drijft op het ondernemerschap van het MKB.

En ja, ook grote bedrijven zijn belangrijk. NXP is zo’n bedrijf uit de regio Eindhoven. Zeer hoogwaardig, cruciaal voor Nederland als koploper in fotonica. Veel belangrijker dan een hoofdkantoor-functie van Shell of Unilever. We waren NXP bijna kwijt geweest aan de Chinezen.

China en de VS beschermen hun hoogwaardige technologie wel, maar Europa en Den Haag kijken machteloos toe. Waar blijft de wet die op strategische en technologische gronden onze echt belangrijke bedrijven moet beschermen? De wet die de bedenktijd bij vijandige overnames verlengt? Die wet is in het Regeerakkoord aangekondigd, maar er is nog geen spoor van te bekennen. Dit kabinet heeft nog niks gedaan voor hoogtechnologische bedrijven.

Het gaat mij over de economie van de toekomst. Maar de Haagse aandacht gaat naar de mainports en de financiële Zuidas, naar meer auto’s, meer schepen, meer vliegtuigen, en meer financiële producten. Naar de economie van het verleden, naar gebakken lucht. Het is een economische verliesstrategie. We hebben een optimistische visie op de toekomst nodig. Met slimme groei, innovatie en creativiteit. Die echte werkgelegenheid oplevert. Duurzame welvaart.

De afschaffing van de dividendbelasting is daarom absurd. De verlaging van de vennootschapsbelasting is verkeerd. De verhoging van de BTW is dwaas. Het komt ten goede aan de grote bedrijven en gaat ten koste van de samenleving.

2

Politieke zakkenrollers

De afgelopen acht jaar was de politieke antenne van de premier haarscherp afgesteld, maar nu zit er ruis op de lijn. De premier was er een meester in om ons af te leiden van wat echt belangrijk was. Je werd afgeleid, omdat het debat, onder leiding van politiek rechts, ging over paaseieren, boerka’s en het Wilhelmus. En ondertussen gingen de huren omhoog, de lasten omhoog, de baanzekerheid omlaag en werd er bezuinigd op dat wat we als samenleving belangrijk vinden: de publiek dienstverlening, zorg, onderwijs, veiligheid, betrouwbaar openbaar vervoer. Het is de truc van de politieke zakkenroller. Je wordt afgeleid, terwijl je zakken worden leeggehaald. Maar het trucje werkt niet meer.

De samenleving heeft het door.

De VVD ziet het echte bedrijfsleven, de échte ondernemers, het MKB niet meer staan en vergeet de mensen in de publieke sector: de leraren, de verzorgenden, de politieagenten, de buschauffeurs. Het zijn de mensen die onze samenleving draaiende houden. Het zijn de mensen die onze kinderen voorbereiden op hun toekomst, die onze ouderen en zieken verzorgen, die zorgen voor onze veiligheid, die zorgen voor banen, welvaart en welzijn. En het water staat hen aan de lippen. De bureaucratie, de werkdruk, het gebrek aan waardering — ze houden het niet meer vol. Als banken dreigen om te vallen, worden ze met miljarden gered. Als mensen dreigen om te vallen, blijft het stil in het torentje.

De enige manier om ervoor te zorgen dat Rutte wel gaat luisteren is als mensen zelf lawaai gaan maken. Want het broeit in ons land. De actiebereidheid is groot. De wil om samen te werken is enorm. De leraren verbinden zich met de verzorgenden, met de politieagenten, met de buschauffeurs, met de militairen, met de brandweermannen.

‘Jullie verhaal is ons verhaal’ zeggen ze tegen elkaar.

'Jullie strijd is onze strijd’ moedigen ze elkaar aan.

Dat zag ik ontstaan, de afgelopen maanden, in alle kantines die ik bezocht. En hun eis moet ook onze eis zijn, hier in Den Haag. Niet de dividendbelasting afschaffen, maar al komend jaar 2 miljard extra investeren in de publieke dienstverlening. Als eerste stap in herstel van de schade die de afgelopen jaren is aangericht. Als eerste stap in herstel van vertrouwen.

Verhalen uit de kantines

Wat zegt de premier tegen de docente uit Hoofddorp die mij vertelde dat zij iedere dag het gevoel heeft tekort te schieten? Wat zegt de premier tegen Marlies die in de verslavingszorg werkt en wanhopig is omdat zij niet de hulp kan bieden die nodig is? Wat zegt de premier tegen de agent die mij vertelde dat hij na een dagdienst nog een nacht draait, omdat er te weinig agenten zijn? Wat zegt de premier tegen de buschauffeur uit Den Bosch die met veel meer uren tegen hetzelfde salaris niet meer kan wachten op die oude mevrouw die te langzaam naar de bushalte loopt?

Wat zegt de premier tegen de samenleving? Blijft hij luisteren naar Shell en Unilever? Laat hij zijn keuzes bepalen door de boardrooms van multinationals? Of luistert hij naar de verhalen uit de kantines, de verhalen van al die mensen die het voor ons allemaal doen? Luister naar hen, waarschuw ik de premier. Want zij laten zich horen, nu al. En straks, bij de volgende verkiezingen, zeker.

En mag ik één concreet voorbeeld noemen? De jeugdzorg en de problemen van jongeren die dakloos raken, gaan zwerven, in de schulden komen. De Koning sprak er gisteren over. Als iemand 18 wordt, stopt vaak de jeugdzorg, terwijl veel van deze jongeren nog zorg en ondersteuning nodig hebben. Denkt dit kabinet in systemen of kijkt het naar de mensen? Is dit kabinet bereid de leeftijdsgrens voor de jeugdzorg te versoepelen, zodat alle jongeren die dat willen de zorg kunnen krijgen die ze nodig hebben?

Meerderheid in de Eerste Kamer

De coalitie kan ons vandaag negeren en de afschaffing van de dividendbelasting er doorduwen. De coalitie kan ons in het najaar negeren en voor afschaffing van de dividendbelasting stemmen, in de Tweede en wellicht de Eerste Kamer. Maar in het voorjaar raakt u de meerderheid in de Eerste Kamer kwijt. Dan kunt u de oppositie niet meer negeren. Dan kunt u de samenleving niet meer negeren. Dan kunt u niet doorgaan met een maatregel die in geen enkel verkiezingsprogramma stond. De maatregel gaat pas in per 1 januari 2020. Ik zal een initiatiefwet indienen voor het herstel van de dividendbelasting. U bent nog niet van ons af.

3

Spoken uit het verleden

Al meer dan tien jaar zien we de tegenstellingen in Europa toenemen. Al meer dan tien jaar zien we nationale politici afgeven op Europa. De zondebokken zijn weer terug. Europa zelf, de vluchtelingen, moslims en, hoe tragisch, ook de joden weer. Extreem nationalisme en racisme dwalen weer als spoken uit het verleden door Europa - en niet alleen in Polen of Hongarije. Mijn liefde voor Europa is gebaseerd op de tragische geschiedenis van ons continent, op de lessen die daaruit zijn getrokken, op de progressieve waarden die de Europese Unie vertegenwoordigt, op mensenrechten, de verzorgingsstaat en de vrijheden van de Verlichting.

Die rechten en vrijheden zijn steeds minder vanzelfsprekend. Ze worden van buitenaf bedreigd. Maar ook van binnenuit uitgehold. Onze waarden staan onder druk van sterke mannen die klassieke vrijheden bewust op het spel zetten om hun macht te bestendigen en hun bankrekening te spekken. Wat vindt de premier van het rapport van Europarlementariër Judith Sargentini? Gaat hij in de Europese Raad pleiten voor een straf-procedure tegen het Hongarije van Orbán?

Ook ons land moet opnieuw positie kiezen. Onze trans-Atlantische oriëntatie - via Londen naar Washington - begint door Brexit en Trump op een doodlopende weg te lijken. Daarom moeten we opnieuw kiezen: kiezen voor verdieping van de samenwerking in de Europese Unie, voor nieuwe inzet voor een versterkte Verenigde Naties, zoeken naar nieuwe bondgenootschappen rond de grote thema’s van deze tijd: mondiale veiligheid, sociale gelijkheid, klimaatverandering en migratie.

Mensen in Europa maken zich zorgen over hun sociaaleconomische toekomst, omdat Europa mensen niet meer beschermt tegen de uitwassen van globalisering. Daarover gaan de Europese Verkiezingen komend jaar. Ik wil een sterk Europa dat bijdraagt aan gedeelde welvaart en sociaaleconomische zekerheid. Een Europa dat er voor mensen is, niet voor banken en grote bedrijven.

Als grote bedrijven steeds minder belasting betalen in Europa, terwijl de lasten voor mensen toenemen, dan is dat sociaal onwenselijk, want niet eerlijk. Dan is dat economisch onverstandig, want het gaat ten koste van inkomen en werkgelegenheid. Dan is dat politiek onhoudbaar, want het tast het vertrouwen van mensen aan. Nee, zeggen veel politici in Nederland, want Europa gaat niet over fiscaal beleid. Wat mij betreft wel. Een eerlijk Europa moet er voor zorgen dat grote bedrijven hun eerlijke aandeel betalen: belastingontwijking aanpakken, minimumtarieven voor de winstbelasting en een belasting invoeren voor tech-giganten die nauwelijks belasting betalen.

Schrap het verlagen van de winstbelasting voor grote bedrijven, schrap het afschaffen van de dividendbelasting. Stop de fiscale race naar de bodem. Investeer in de publieke sector.

4

Investeren in de toekomst

Een goed historicus weet ook wanneer hij aan de goede kant van de geschiedenis moet gaan staan. Het heeft even geduurd, maar VVD en CDA zijn gedraaid. De gaskraan in Groningen gaat dicht. Na lang soebatten wordt er eindelijk naar de Groningers geluisterd. De kraan gaat dicht en er wordt geïnvesteerd in de toekomst van het noorden.

Onze economie en onze samenleving moeten van het gas af. In het belang van Groningen. En als stap in de aanpak van klimaatverandering. Ik ben er trots op dat we met zeven partijen de Klimaatwet hebben gemaakt. Die gaan we zo spoedig mogelijk behandelen in de Kamer. We moeten de samenleving zekerheid bieden over hoe we klimaatverandering gaan aanpakken, hoe we de omslag maken naar duurzame energie. Dat is wat deze wet doet.

Nu wordt het tijd voor actie, voor beleid en maatregelen. Want Nederland loopt achter, in het bereiken van de eigen doelstellingen en in Europa. Het klimaatakkoord is belangrijk. Alle sectoren van onze economie moeten meedoen. Geen taboes op maatregelen voor landbouw, verkeer of grote industrie, zeg ik tegen het kabinet. Want hoe belangrijk het ook is dat alle sectoren meepraten aan de klimaattafels, we mogen ons niet laten gijzelen door de grote vervuilers. Vooral als het gaat om rechtvaardig klimaatbeleid, moet de politiek het voortouw nemen. Niet de rekening bij de burger leggen, maar grote bedrijven laten meebetalen.

Een effectief klimaatbeleid kan alleen slagen als het draagvlak in stand blijft, zeg ik tegen de heer Buma. Want waarom, zo vraag ik aan het kabinet - en aan de heer Buma - wordt er bezuinigd op de kortingsregeling voor de energierekening? Die regeling is bedoeld om de energierekening voor iedereen betaalbaar te houden.

En waarom wordt de ODE (Opslag Duurzame Energie)-heffing niet eerlijker? Burgers betalen nu 20 keer meer voor gas en 200 keer meer belasting voor elektriciteit dan bedrijven. Waarom moeten burgers betalen voor de hoognodige verduurzaming van de grote vervuilers? We zijn nog niet begonnen met klimaatbeleid, of het kabinet maakt nu al verkeerde keuzes. Is de premier het met mij eens dat een robuust en rechtvaardig klimaatbeleid alleen mogelijk is als we mensen ontzien en de vervuilers laten betalen? In onze tegenbegroting betalen de vervuilers en worden mensen volledig gecompenseerd op de energierekening.

Dit kabinet, deze premier, heeft moeite met de toekomst. De woningmarkt, de pensioenen, de arbeidsmarkt. Mooie woorden in het regeerakkoord, maar aanpak noch draagvlak in de samenleving. Wat gaan het kabinet doen voor mensen die een woning zoeken tegen een betaalbare prijs? Het CDA heeft een regeringscommissaris voorgesteld. Wat vindt de premier van dit idee?

Wat gaat het kabinet doen aan de onrechtvaardigheid in het pensioenstelsel dat mensen die lang en zwaar werk hebben gedaan, langer moeten doorwerken dan mensen met hoge opleidingen en hoge inkomens? Wat gaat het kabinet doen om mensen met een arbeidsbeperking met trots deel te laten nemen aan onze samenleving? Waarom schrapt het kabinet de investeringen in beschut werk?

Het zijn de uitdagingen voor de toekomst waar het kabinet nog geen begin van een antwoord voor heeft. Als de premier geschiedenis wil schrijven, moet hij deze vragen met voorrang beantwoorden.

5

Zachte krachten

‘Soms moet je hard zijn’, zei de premier over Lili en Howick, toen zij op het punt stonden op het vliegtuig te worden gezet. Maar de zachte krachten in de samenleving waren te sterk.Want soms moet je menselijk zijn. Deze kinderen mogen blijven, maar opnieuw zit het debat muurvast. Geen kinderpardon, zoals ooit wel de bedoeling was, waarover afspraken zijn gemaakt, waarvoor beloftes zijn gedaan. Het is het falen van de politiek. Bang voor de populisten op de rechterflank is er de vrees om het juiste te doen, om rechtvaardig te zijn, om menselijk te zijn.

Zeker, er zullen altijd dilemma’s zijn in het asielbeleid. Maar is de premier het mij eens dat als het om kinderen gaat, hun rechten voorrang moeten hebben, hun belang voorop dient te staan? Niet het politiek gekibbel, niet de electorale risico’s, niet de opiniepeilingen, maar gewoon menselijk zijn, omdat het om kinderen gaat.

Dit is de spreektekst van Jesse Klaver tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen op 19 september 2019.

Doe mee

Sluit je aan bij onze groeiende beweging. Zet nu de eerste stap en meld je aan voor onze actiemails.